Doğuştan kalp hastalıklarının tanısı üç aşamada ilerler: anne karnındaki tarama incelemeleri, doğum sonrası muayene ile yenidoğan oksijen taraması, ve şüphe doğduğunda yapılan ekokardiyografi. Bu üç basamağın hangisinde tanının konacağı, kalpteki yapısal farklılığın büyüklüğüne ve bebeğin dolaşımını ne kadar etkilediğine bağlı olarak değişir.
Bazı bebeklerde tanı daha bebek doğmadan konur. Bazılarında doğumun ilk saatlerinde morarma ya da solunum sıkıntısı ile ortaya çıkar. Bir grup çocukta ise hiçbir belirti olmaksızın, okul çağında rutin bir muayenede duyulan üfürüm sayesinde fark edilir. Bu üç farklı seyir, kalpteki deliğin ya da darlığın kanın akış düzenini ne ölçüde değiştirdiğiyle açıklanır.
Kalpte Delik Ne Anlama Gelir?
Halk arasında "kalpte delik" olarak anılan durum, iki odacığı ayıran duvarda gelişim sırasında kapanmamış bir açıklık bulunmasıdır. Kulakçıklar arasındaki açıklığa atriyal septal defekt, karıncıklar arasındakine ise ventriküler septal defekt adı verilir.
Bu açıklıklar kanın normalde gitmemesi gereken yöne, yani sol taraftan sağ tarafa kaçmasına yol açar. Sonuçta akciğerlere giden kan miktarı artar ve kalbin sağ tarafı fazladan yüklenir. Deliğin büyüklüğü, ortaya çıkacak tablonun ağırlığını belirleyen temel etkendir; küçük açıklıklar yıllarca hiçbir belirti vermeyebilir.
Ventriküler Septal Defekt
Karıncıklar arasındaki delik, doğuştan kalp hastalıkları içinde en sık rastlanan tiptir. İlginç biçimde, küçük delikler büyük olanlardan daha yüksek sesli üfürüm oluşturur; çünkü dar bir açıklıktan geçen kan daha türbülanslı akar. Bu nedenle üfürümün gürlüğü hastalığın ağırlığıyla doğru orantılı değildir.
Küçük deliklerin önemli bir bölümü ilk yıllar içinde kendiliğinden küçülür ya da tümüyle kapanır. Büyük delikler ise bebekte beslenirken yorulma, terleme, hızlı soluma ve kilo alamama biçiminde belirti verir. Bu bebeklerde önce ilaçla yük azaltılır, uygun görülen dönemde kapatma işlemi planlanır.
Atriyal Septal Defekt
Kulakçıklar arasındaki açıklık daha sinsi seyreder. Basınç farkı düşük olduğu için belirgin bir üfürüm oluşturmaz; bunun yerine akciğer atardamarı kapağından geçen artmış kan akımına bağlı hafif bir ses duyulabilir.
Bu nedenle tanı çoğu kez okul çağında, hatta bazen erişkin döneminde konur. Uzun yıllar fark edilmediğinde kalbin sağ odacıklarında genişleme ve ilerleyen yaşlarda ritim sorunları gelişebilir. Bu gecikmenin önüne geçmek için çocukluk çağı muayenelerinde duyulan seslerin ekokardiyografi ile netleştirilmesi önerilir.
Patent Duktus Arteriyozus
Bebek anne karnındayken akciğerler solunum yapmaz. Bu dönemde akciğer atardamarı ile aortayı birleştiren bir damar kanalı bulunur ve kanın akciğerleri atlayarak dolaşmasını sağlar. Doğumdan sonraki ilk günlerde bu kanalın kapanması beklenir.
Kapanmadığında patent duktus arteriyozus tablosu ortaya çıkar. Özellikle erken doğan bebeklerde daha sık görülür ve devamlı nitelikte, makine sesini andıran bir üfürüm oluşturur. Erken doğanlarda ilaçla kapanma sağlanabilir; zamanında doğan bebeklerde ise genellikle kateterle kapatma yöntemi gündeme gelir.
Fallot Tetralojisi
Fallot tetralojisi, dört bulgunun bir arada bulunduğu ve morarmayla seyreden doğuştan kalp hastalıklarının en sık görülenidir. Karıncıklar arasında geniş bir delik, akciğer atardamarı çıkışında darlık, aortanın yer değiştirmiş konumu ve sağ karıncık duvarının kalınlaşması bir aradadır.
Akciğer çıkışındaki darlık nedeniyle kanın bir bölümü akciğerlere gitmek yerine delikten geçerek vücuda dağılır. Oksijenlenmemiş kanın dolaşıma karışması dudaklarda ve tırnaklarda morarmaya yol açar. Ağlama ya da beslenme sırasında morarmanın artması tipik bir gözlemdir. Bu çocuklar planlı biçimde cerrahi onarıma yönlendirilir. Ankara Çocuk Kalp Doktoru değerlendirmesinde morarmanın hangi durumlarda arttığı ayrıntılı olarak sorgulanır.
Anne Karnında Tanı
Gebeliğin genellikle on sekizinci ile yirmi ikinci haftaları arasında yapılan fetal ekokardiyografi ile bebeğin kalp yapısı incelenebilir. Bu inceleme rutin gebelik ultrasonundan farklıdır; yalnızca kalbe odaklanır ve odacıklar, kapaklar, büyük damar çıkışları ayrı ayrı değerlendirilir.
Yapısal sorunların önemli bir bölümü bu yolla doğum öncesinde belirlenebilir. Erken tanının en somut yararı, doğumun gerekli donanıma sahip bir merkezde planlanabilmesi ve doğar doğmaz gereken desteğin gecikmeden verilebilmesidir.
Yenidoğan Oksijen Taraması
Bazı ağır kalp hastalıkları doğumun ilk saatlerinde belirti vermez; çünkü doğum öncesi dönemden kalan damar kanalı henüz açıktır ve dolaşımı bir süre daha destekler. Bu kanal kapandığında tablo aniden ağırlaşabilir.
Bu riski azaltmak için yenidoğanlarda taburcu olmadan önce sağ el ve ayaktan pulse oksimetre ile oksijen ölçümü yapılır. İşlem ağrısız ve kısa sürelidir. Ölçümler arasında beklenmedik fark saptanması ya da değerin düşük bulunması, bebek iyi görünse bile ekokardiyografi yapılmasını gerektirir.
Fizik Muayenede Aranan Bulgular
Muayenede yalnızca dinleme yapılmaz. Bebeğin rengi, solunum sayısı, beslenme sırasında yorulup yorulmadığı, karaciğer büyüklüğü ve kol ile bacaklarda nabızların eşit alınıp alınmadığı incelenir.
Bacak nabızlarının zayıf alınması, aortanın belirli bir bölgesinde darlık bulunduğunu düşündüren önemli bir işarettir ve kolayca gözden kaçabilir. Bu nedenle çocuk muayenelerinde nabızların dört ekstremiteden karşılaştırılması alışkanlık hâline getirilir.
Ekokardiyografinin Yeri
Ekokardiyografi, doğuştan kalp hastalıklarının tanısında belirleyici incelemedir. Ses dalgaları kullanıldığı için ışın içermez, ağrı vermez ve gerektiği kadar tekrarlanabilir. İnceleme sırasında odacıkların boyutları ölçülür, kapakların hareketi izlenir, delik varsa büyüklüğü ve akımın yönü belirlenir.
Renkli Doppler yöntemiyle kanın hangi hızda ve hangi yöne aktığı görüntülenir. Bu sayede gözle görülemeyecek kadar küçük açıklıklar bile saptanabilir. Küçük çocuklarda hareketsiz kalmak güç olduğundan inceleme oyunla ya da uykuda yapılabilir. Çocuk Kardiyoloji Ankara uygulamalarında ölçümler çocuğun vücut yüzey alanına göre yorumlanır.
İleri Görüntüleme Ne Zaman Gerekir?
Ekokardiyografi çoğu olguda yeterli bilgi verir. Ancak karmaşık yapısal bozukluklarda, damarların seyrinin ayrıntılı gösterilmesi gerektiğinde ya da cerrahi planlaması yapılırken ek incelemeler gündeme gelebilir.
Kalp manyetik rezonans görüntülemesi ışın içermeden ayrıntılı yapısal bilgi sağlar. Anjiyografi ise hem görüntüleme hem de aynı seansta girişim yapılabilmesi bakımından değerlidir. Hangi yöntemin seçileceği, elde edilmesi beklenen bilgiye göre belirlenir.
Tanı Sonrası Süreç
Doğuştan kalp hastalığı tanısı her zaman ameliyat anlamına gelmez. Küçük deliklerin önemli bölümü izlemle takip edilir; hafif kapak darlıkları yıllarca sorunsuz seyredebilir. Karar, tek bir ölçüme değil; belirtilerin varlığına, odacık boyutlarındaki değişime ve çocuğun büyümesine bakılarak verilir.
İşlem gerekiyorsa zamanlaması da planlamanın parçasıdır. Bazı durumlarda bebeklik döneminde girişim gerekirken, bazılarında çocuğun belirli bir kiloya ulaşması beklenir. Ankara Çocuk Kalp Doktorları tarafından yapılan izlemde bu zamanlama, kalbin ölçümlerindeki gidişat üzerinden yeniden değerlendirilir.
Ailenin Dikkat Etmesi Gerekenler
Tanı konmuş çocuklarda ailenin gözlemi izlemin önemli bir parçasıdır. Beslenirken duraklama ve terleme, soluk alışta hızlanma, kilo alımında duraklama, ağlarken belirginleşen morarma ve halsizlik bildirilmesi gereken değişikliklerdir.
Diş tedavileri öncesinde bazı çocuklarda koruyucu antibiyotik gerekebileceği, izlem aralıklarına uyulması gerektiği ve aşı takviminin aksatılmaması gerektiği ailelerle paylaşılan başlıklardır. Ankara Çocuk Kardiyoloji izlemlerinde bu bilgiler kontrol sırasında tekrar hatırlatılır.
Kalpte Delik Dışındaki Yapısal Sorunlar
Doğuştan kalp hastalıkları yalnızca odacıklar arasındaki açıklıklardan ibaret değildir. Kapak darlıkları, damar çıkışlarının konum farklılıkları ve büyük damarların çapındaki uyumsuzluklar da bu başlık altında yer alır.
Akciğer atardamarı kapağındaki darlık, sağ karıncığın kanı akciğerlere göndermek için daha yüksek basınç üretmesini gerektirir. Aortanın belirli bir bölgesinde gelişen darlık ise kollarda yüksek, bacaklarda düşük tansiyonla ortaya çıkabilir ve bacak nabızlarının zayıf alınmasıyla fark edilir. Bu tabloların bir bölümü ancak büyüme çağında belirginleşir; bu nedenle tek bir normal muayene sonraki yıllar için sınırsız geçerli sayılmaz.
Belirtiler Yaşa Göre Nasıl Değişir?
Aynı yapısal sorun, farklı yaşlarda farklı görünür. Yenidoğan döneminde belirtiler solunum ve beslenme üzerinden ortaya çıkar: hızlı soluma, emerken duraklama ve terleme öne çıkar.
Süt çocukluğunda kilo alımındaki yavaşlama en belirgin göstergedir. Okul çağında ise yakınma eforla ilişkilenir; çocuk yaşıtlarına ayak uyduramaz, oyundan çekilir. Ergenlik döneminde çarpıntı ve efor sırasında nefes darlığı öne çıkabilir. Bu değişkenlik nedeniyle her yaş grubunda sorgulanan başlıklar farklıdır.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Çocuğunuzda doğuştan kalp hastalığı şüphesi bulunuyorsa bir Çocuk Kardiyoloji uzmanına başvurmanız önerilir.